Giriş / Introduction
Son otuz yıl içinde yoğun olarak ortaya çıkan ve değişik ülkelerde farklı bağlamlarda tartışma konusu olan enformel sektör olgusu az gelişmişlik olgusu ile birlikte açıklanmaktadır. Bu olgu özellikle kırsal alandan gelen şiddetli göçün kentleşme ile birlikte yarattığı ve enformel ilişkileri doğurduğu bir alan olarak ele alınmaktadır (Levis, 1968).
Ancak bir çok yazar da enformel sektörün ve enformellik kavramının 1980’li yıllardan sonra hızla ivme kazandığından söz etmektedir. Özellikle 1970’li yıllarda başlayan yaşanan dünya ekonomik krizi gelişmekte olan ülkelerin işletmelerini ve çalışanlarını farklı arayışlar içine yöneltmiştir. Bir çok işletme için bu dönem çok yoğun bir rekabet ile karşı karşıya kalınan bir dönemdir. Rekabet olanakları ile başa çıkabilmek ve bu yolla maliyetlerin aşağıya çekilebilmesi nedenleri bir çok işletmeyi iş yasalarının uygulanamadığı, sosyal güvenceden yoksun ve düzensiz sürelerde çalışanlarla faaliyetlerini yürütmeye yöneltmiştir. Bu yönelişin dönemin neo-liberal politikaları ile uyum içinde olduğu da gözlenmektedir. Krizden çıkış senaryoları bu ideolojik temel üzerine oturmaktadır. Daha sonraki yıllarda esnekleşme politikaları ile yaygınlaşan ve uygulama alanı bulan bu liberal temellerin işgücü piyasalarındaki karşılığının enformel istihdam süreci ile örtüştüğü ve bu sürecin başlangıcı olduğu söylenebilir (Lordoğlu, 1999:864).
1970’li yıllarda yapılan çalışmalar enformel ilişkileri modern sektör-geleneksel sektör ayırımı ile ikili olarak açıklanmaya çalışılırken, 1990’lı yıllarda bu analizler yetersiz kalmış çok ölçütlü ve çok boyutlu yeni tanımlara gerek duyulmuştur (Ammous, 1995).
1980’li yıllarda yapılan enformel sektör çalışmaları içinde bir grup çalışma da enformel istihdama yöneliktir. Özellikle tarım-dışı istihdamın artış hızında yavaşlama olduğu dönemlerde enformel işler ve bu işleri icra eden enformel istihdamda ciddi artışlar gözlenmektedir. Enformel işleri icra edenler ya da kısaca enformel istihdam genel olarak dört grupta toplanabilir (Kelkoul, 1995):
- Hiç bir yere kayıt yaptırmayan işlerde çalışanlar,
- Herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna kayıtsız çalışanlar,
- Enformel kabul edilen işlerde çalışanlar,
- Esas işi dışındaki sürelerde kayıtsız çalışanlar.
Tanım gereği bu gruplar içinde ücretli veya ücretsiz aile yardımcısı olarak çalışanlar enformel istihdam içinde değerlendirilmektedirler. Enformel istihdam olarak tanımlanan bu kesim çalışanları mutlaka yukarıdaki gruplardan biri ile tanımlamak her zaman mümkün olmamaktadır. Bazı durumlarda enformel çalışanın tek ortak ölçütü sadece sosyal güvencesiz çalışma olabilmektedir. Ancak bu genel durumun dışında da enformel çalışma söz konusu olabilmektedir.
Uluslararası Çalışma Örgütü, enformel sektörün verimliliğini artırmak ve aynı zamanda sosyal koruma ve çalışma koşullarının iyileştirilme olanaklarını araştırmak ve pratik çözümler bulmak amacıyla Bogota, Dar es Salaam ve Manila’da yürüttüğü pilot projelerde, söz konusu ikilemin uzlaştırılabileceğini ve çeşitli çevrelerin çabaları ve varolan kaynaklar kullanılarak enformel sektörün istihdam yaratıcı işlevi köreltilmeden sağlık, ve meslek hastalıkları konusunda önemli iyileştirmeler yapılabileceğini ileri sürmektedir (Aryee, 1996).
Bu bağlamda yapılan pilot çalışmalardan bir kısmı da Benin, Hindistan ve El Salvador’da yürütülmüştür. Özellikle enformel istihdamın sosyal güvenliğine yönelik bu çalışmalar, enformel küçük istihdam gruplarına temel sağlık hizmetlerinin sağlanmasına yönelik olmaktadır. Tamamen çalışanların katkısı ile oluşan ve devlet katkısının hemen hemen hiç bulunmadığı bir sandık oluşturulmaktadır. Bu sistem sayesinde çok küçük ölçeklerde toplanan paralarla enformel istihdam edilenlere sağlık hizmeti sunulmaktadır (Kivara and Heijnis, 1997).
Enformellik konusunda belirli bir tanım yapmanın güçlüğünün yanısıra enformel istihdamın da belirlenmesinde benzer bir kayganlık bulunmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin bir sorunu gibi gözükmesine rağmen gelişmiş ülkeler de çeşitli nedenlerle kayıtdışı ekonomi ve istihdam sorunları ile karşı karşıya kalabilmektedirler. Çoğu kez kayıt dışılık ile eş anlamlı olarak kullanılan enformellik olgusu formel dışılığı ifade etmektedir. Enformel istihdam da formel sektör dışında istihdam edilenleri açıklamak için kullanılmaktadır.
Kaynakça
- 1Altvater, M., 1997, Grenzen der Globalisierung, 3. Auflage, Westfälisches Dampfboot, S. 300.
- 2Ammous, A., 1995, Les caracteristiques essensielles du secteur informel: Approche Analytique et application au cas Tunisien, Economiques, Reserche Forum, Egypt.
- 3Arslan, E., 2001, “Uluslar arası Göç ve Yeni Irksallaştırma Biçimleri: Etnisite, Çokkültürcülük, Diyaspora”, içinde: Praxis (2), S. 220.
- 4Aslan, M., 2002, İstanbul: Ville d’immigration İnternational, Rapport de Recherche affectué du 25mai-15 Juillet 2002 avec de concour de l’IFEA.
- 5Aryee, G.A., 1996, Promoting Productivity and Social Protection in the Urban Informel Sector, ILO, Geneve.
- 6Barnet, R., Cavanagh, J., 1995, Küresel Düşler, İmparator Şirketler ve Yeni Dünya Düzeni, Sabah yay. S. 235.